ELEKTRİK MOTORLARI-Özet-2008-Motor Seçimi / Giriş
Uygun motor seçimi, hem enerji tasarrufu sağlar ve hem de arıza riskini azaltır.
Bir yükü süren motor enerji güç denge noktasında çalışır. Bir tarafta yükün döndürülmesi için mekanik güç ihtiyacı, mekanik gücü üreten motor ve motorun ısıya dönüşen kayıplar vardır. Küçük seçilmiş bir motor kayıplardan kaynaklanan ısıyı beklenen çabuklukta dağıtamaz ve yanma riski ile karşı karşıya kalır. Motor büyük seçildiğinde ise motor soğuk kalmakla birlikte, verimsiz çalışma nedeniyle hem fazla maliyet ve hem de enerji kayıplarında (işletim maliyeti) artış sorunu yaşanır. Şunu unutmamak gerekir, tüm fiziksel sistemlerde verim sadece bir noktada en büyük olur. Diğer çalışma bölgelerinde verimsiz (daha çok kayıplı) çalışma olacaktır.
Enerji, dünyamızın en önemli başlığını teşkil eder. Verimlilik adına on binlerce bilim adamı-mühendis çalışmalar yapar, bunların hepsi yoğun bilimsel çalışmalardır. Günümüzde maalesef, mühendislikten yoksun uygulayıcılar daha sonra sorun ile karşılaşmamak için çoğu kez olması gerekenden daha büyük motor seçerler. Bunun sonucunda ise firma sahibi hem kurulum ve hem de işletim aşamalarında, kısacası sürekli çok ücret ödemek zorunda kalır. Bu uygun makine kullanma çözümü, tüm makinelerde geçerlidir. Örneğin 5kW'lık jeneratöre ihtiyacı olan bir kullanıcı, aralarında çok yatırım maliyeti yok diyerek 20 kW'lık bir jeneratör alır ise; ihtiyacı olmayan bu gücü kullanmayacağı için, hem jeneratörü ve hem de jeneratörü süren dizel yada benzin motoru verimsiz çalışacak, bir yandan daha fazla gürültü ve diğer yandan daha fazla petrol tüketiminden sürekli şikayet edecektir
En uygun motoru seçmek için aşağıdaki konuları incelemek gerekir.
Benzetme: Halterciler –örneğin- 100kg'lik ağırlığı kaldırır, fakat bu işlemi günde sadece birkaç kere yapabilirler, çünkü biyolojileri gereği görev süresi oranları çok düşüktür.
Şok değişken momentli uygulamalar: Testereler, kesme tezgahları, sıkıştırma presleri ve kesme presleri gibi uygulamalarda yük momenti ani ve ciddi olarak değişir; bu değişimi şok değişim olarak tanımlayabiliriz. Yükün artan moment ihtiyacına cevap olarak motorun daha yüksek moment üretebilmesi için devir sayısı yavaşça düşer, bu motorun dış karakteristiği gereğidir. Şayet yük değişimi aşırı olursa, yük momenti -özellikle asenkron- motorun devrilme momentini (motorun üretebileceği en büyük moment) aşabilir ve motorun bloke olmasına neden olabilir. Bu gibi uygulamalarda motorun bloke olmadan dönmeye devam edebilmesi için, anma momentinden çok, motorun devrilme momenti önem arz eder. Bu nedenle yükün çekeceği en büyük momentten daha büyük devrilme momentine sahip karakter ve büyüklükte bir motor seçilmelidir.
Yükün gücü; motorun %75-100'ü kalacak şekilde bir seçim uygundur. Örneğin 75 birim güçlük bir yük için 75 ila 100 birim güçlük motor seçilir. Yük uzun bir çalışma periyodunda sabit kalıyor ise yükün tam gücü yakın bir seçim yapılabilir, diğer bir deyişle 95 birimlik yük güç için 100 birim güçte motor seçilebilir. Yük değişmezliği ve çalışma süresi açısından uygun şartlar varsa, tam güç civarında yapılacak bu seçim verimi optimize ederek; en ekonomik işletim ve kurulum maliyeti sağlar.
Değişken momentli uygulamalarda uygun motor seçimi için, yükün işletim aralığını bilmek gerekir: değişimin hangi devirler ve momentler aralığında olduğu belirlenmelidir. En fazla yüklenme değerinin ne olduğu ve ne kadar sürdüğüne özel önem verilmelidir. Örneğin yükü %20-100 aralığında değişen bir pompa için, motor seçimi en büyük yüklenmeye göre yapılmalıdır. Çünkü motor en büyük yüklenmeyi aşırı ısınma olmaksızın sürebilmelidir.
Değişken momentli uygulamalarda uygun motor seçimi için, yükün işletim aralığını bilmek gerekir: değişimin hangi devirler ve momentler aralığında olduğu belirlenmelidir. En fazla yüklenme değerinin ne olduğu ve ne kadar sürdüğüne özel önem verilmelidir. Örneğin yükü %20-100 aralığında değişen bir pompa için, motor seçimi en büyük yüklenmeye göre yapılmalıdır. Çünkü motor en büyük yüklenmeyi aşırı ısınma olmaksızın sürebilmelidir.
Şok momentli uygulamalarda, efektif yük momenti (yük momenti belirli bir aralıkta ani ve ciddi olarak değişmektedir) ve en büyük yük momentinde devrilme yaşamayacak bir motor seçilmelidir. Bu tip uygulamalarda sorun yaşamamak için sürekli çalışmaya uygun (Görev süresi oranı 1 olan) motor seçilmesi önerilir. Ortalama moment ve devir sayısından elde edilecek yük gücünün, motor gücünün %75-100 aralığında kalması uygun olacaktır.
Motor Seçimi / Sınır Aşımı
Motor servis faktörleri (SF: S1,…S9) aslında emniyet faktörleri olup; kısa çalışma aralıklarında aşırı ısınma olmadan motor kapasitesinin ne kadar aşılabileceğini belirtir. Örneğin; servis faktörü 1.15 olan standart B Tasarımında bir asenkron motor plaka değerinde belirtilen güçten %15 daha fazla güçte aşırı ısı olmaksızın kısa süreli olarak çalışabilir. Bu emniyet yükün değişken olduğu ve motor anma momentini aşabileceği durumlarda esneklik sağlar. Ancak, servis faktörlerinin emniyet payı olduğunu göz ardı etmeyerek, tutumlu kullanmak gerekir. Birçok üretici firmada ön görülen aşırı yüklenme süresi; 15 dakikalık çalışma periyodu içinde 2 dakika olarak verilmiştir. BU değerler üretici firmaların kataloglarından temin edilebilir. Anma değerlerinin üzerinde sürekli olarak (zorlanarak) çalıştırılan motorum ömrü kısa olacaktır!
Motor Seçimi / Yolverme de Atalet Momentinin Etkisi
Atalet momenti (J) de üstesinden gelinmesi gereken bir yük teşkil eder. Motor, yükü durma halinden başlatıp hızlandırarak işletim devir sayısına getirir ve hızı korumak için gerekli olan momenti beslemeye devam eder. Özellikle yolverme esnasında çekilen akımın, motorun yapısına bağlı olarak, anma akımından çok daha büyük olduğu (asenkron motorlarda 4-10 katı) unutulmamalı ve uygun yolverici düzeneği planlanmalıdır.
Büyük akım çekilen yolverme sürecinde motorlar aşırı ısınmakta ve bazen mekanik tahribatlar bile oluşabilmektedir. Örneğin büyük güçlü sincap kafes rotorlu asenkron motorlarda, sincap kafes çubukları kaynak noktalarından kırılabilmektedir.
Motor Seçimi / Çalışma Süreleri
Sürekli çalışma en kolay durumdur. Yolverme ile başlar, uzun süreli kararlı çalışma ile devam eder, ısı üretimi ve dağıtımı kontrol altında olup, bu durum motor durdurulana kadar sürer. Bu şartlarda motor anma değerlerinde yada yakınında sorunsuzca çalıştırılabilir, zira sıcaklık artışı kontrol altındadır.
Kesikli çalışma en karmaşık çalışma şeklidir. Özellikle bu tür şartlarda ısınma, üstesinden gelinmesi gereken en önemli konudur. Günümüz uçakları ile bir benzetme yapılırsa, motorun ömrü motorun başlatılma sayısı ile yakından ilgilidir, zira yolverme anında açığa çıkan aşırı ısıya yaşlanmaya neden olur. Bu nedenle, motorların 1 saat içinde yapabileceği başlatma ve durdurma sayısı sıcaklık artışının ön görülen aralıkta kalabilmesi açısından sınırlıdır. Her zamanki çalıştırma tarzının dışında, ardı ardına çalıştırılıp durdurulan motorlarda sıcaklığın ciddi oranda arttığı kolayca görülür.
Bu ders kapsamında kesikli çalışma konusu detaylı olarak işlenmeyecektir. Pratik bir yaklaşım ile, 10 santigrad derece daha soğuk çalıştırılan bir motorun ömrünün 2 kat ıuzadığı söylenilebilir. Bu ifade konunun önemini açıkça belirtir. Maksimum mekanik yük değerinde seçilmiş motor kesikli çalışma altında kısa sürede yanar. Pratik olarak yaklaşmak gerekirse, kesikli çalışma şartlarında standart güçler açısından bir büyük motorun seçimi uygun olacaktır. Örneğin sürekli çalışmada 7.5hp'lık bir motor seçildiyse, kesikli çalışmada bir büyük katalog değeri olan 10hp'lik motor seçilmelidir.