MÜHENDİS ve MAKİNA
Temmuz 2002 - Sayı 510
Yeni Ürünler
Makale - Plazma İle Termokimyasal Yüzey İşlemleri
Bilgi Sayfası - Mekatronik Yeni Mühendislk Felsefesi
Makale - Bilgisayar Yardımıyla Düz, Helisel, Konik ve Sonsuz Vida Dişli Mekanizmalarının Boyutlandırılması ve Analizi
Atölyeden - Pres İşleirinde Hidropnömatik Olarak Çalışan Yüksek Güç Arttırıcı Üniteler
Makale - Teknik Resimleri Verilen Parçaların Bilgisayar Destekli 3B Modellerinin Elde Edilmesi: Hacimsel Bir Yaklaşım
Bilgisayar Dünyası - Tornalama ve Frezelemede Benzetim Yazılımları

makale

BİLGİSAYAR YARDIMIYLA DÜZ, HELİSEL, KONİK ve SONSUZ VİDA DİŞLİ MEKANİZMALARININ BOYUTLANDIRILMASI ve ANALİZİ

Dişli çarklar binlerce yıldan beri kullanılagelen makina elemanlarıdır. Farklı boyut, malzeme ve uygulamalarda olsalar da dişli çarklar hemen her makinada, giriş ve çıkış milleri arasında şekil bağıyla kuvvet ve hareket ileten eleman olarak karşımıza çıkarlar.

Bu çalışmada; karmaşık bir süreç olan dişli çarkların yaklaşık tasarım ve sonlu elemanlar analizini kolaylaştırarak, olası hesap hatalarını ve süresini en aza indirmek amacıyla geliştirilmiş olan bilgisayar programları tanıtılacaktır.

Anahtar sözcükler: Dişli çark tasarımı, bilgisayar destekli hesap

Gears are machine elements that have been used for thousand years. Despite the variations of dimensions, materials and applications of gears, those are called machine elements which transmit force and movement among input and output shafts with shape connection.

In this paper, two computer programs will be introduced, which are developed for decreasing the computation time and errors, by facilitating design process.

Keywords: Gear design, computer aided design

* Arş.Gör.Y.Müh. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Müh. Bölümü

** Arş.Gör.Dr. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Müh. Bölümü

*** Prof.Dr. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Müh. Bölümü

GİRİŞ

Bugün sanayide kullanılan dişli çarklar; silindirik dişli çarklar, konik dişli çarklar ve vida mekanizmaları olarak üç ana sınıfa ayrılırlar [1]. Bu üç sınıfın alt grupları da giriş ve çıkış millerinin konumuna, dişlerin profiline göre oluşturulur.

Dişli çarkların boyutlandırılması ve modellenmesi alanlarında literatürde çok sayıda çalışma mevcuttur. Hefeng, Savage ve Knorr [2] yaptıkları çalışmada kremayer bıçak ile imal edilmiş silindirik düz dişli çarkların bilgisayar ortamında modellenmesini gerçekleştirmiş ve geometrik ifadeler elde etmiştir. Rao [3] çalışmasında gerilme analizinde kullanmak üzere helisel dişli çarkların üç boyutlu modelini elde etmek için temel matematiksel denklemler vermiştir. Arıkan ve Tamar [4], çalışmalarında daha önceden Tsay [5] tarafından kullanılmış olan diş oluşturma metodunu kullanarak, üç boyutlu diş modelini Ideas programıyla gerçekleştirmişlerdir. Akkurt ve Engin [6] helisel dişli çarkların tasarımı için Autocad-ADS lisanını kullanan bir program geliştirmişlerdir. Bu programda, ilk aşamada girilen veriler kullanılarak önce dişli çark boyutlandırılmakta ve imalatta kullanılabilecek çizimler Autocad programında otomatik olarak elde edilmektedir. Fetvacı [7], ANSYS sonlu elemanlar analiz programını kullanarak, iki boyutlu düz dişli modellenmesini gerçekleştirmiş ve ANSYS programının parametrik dizayn modülünü etkin olarak kullanarak diş kuvvetlerinin tatbikinde otomasyon sağlayan bir makro program geliştirmiştir. Argyris, Donno ve Litvin [8] sonsuz vida mekanizmalarının temas çizgilerini belirleyerek grafiksel çözüm sunan bir programı Visual Basic yazılım dilini kullanarak geliştirmişlerdir. Bu program, mekanizmanın iletim hatalarının analizine imkan vermektedir. Çavdar ve Karpat [9] tarafından sunulan yayının devamı olarak hazırlanan bu çalışmada, programlar ve yaklaşım tamamen yenilenmiştir.

Dişli çarkların boyutlandırılmasında kullanılan hesap yöntemlerinde genel olarak

- diş dibi mukavemetine ve

- yan yüzey mukavemetine

göre modül (m) hesaplanarak başlanır. Hesaplamalarda sürekli mukavemet veya zaman mukavemeti isteğine bağlı olarak malzeme emniyet değerlerinin yanı sıra çalışma şartlarını ifade eden çok sayıda faktör kullanılır. Bu faktörler, dişli çark hesaplamalarının uzun ve karmaşık olmasının nedeni olarak gösterilebilirler. Uygun sonuçlara ulaşılamadığında yaşanan, hesap adımlarında sıklıkla önceki adımlara geri dönme zorunlulukları da zaman kaybı ve hesap hatalarına neden olmaktadır.

Dişli çark boyutlandırma süreci çeşitli alanlarda kapsamlı informasyonlar, tecrübe ve yoğun bir mühendislik çalışması gerektirmektedir. Tasarımcı hesaplama sürecinde faktörlerin ne anlama geldiğinden, dişli çark imalat bilgilerine kadar uzanan geniş bir yelpazede bilgiye ihtiyaç duyar. Tasarımcının bu bilgilere güvenli ve hızlı bir şekilde ulaşması tasarım sürecinin verimliliği için önemlidir.

GENEL DİŞLİ ÇARK BOYUTLANDIRMA SÜRECİ

Millerin konumuna ve diş şekillerine göre ayrı ayrı sınıflandırılan dişli çark mekanizmalarının yaklaşık boyutlandırma hesapları da bazı farklılıklar gösterir.

Mekanizma hesaplarında fonksiyon emniyeti yani istenen gücün emniyetle nakli ön plandadır. Bunun yanında; boyut, ağırlık ve gürültü minimizasyonu da arzu edilir. Sayılan tüm bu kriterlere uygun olarak mekanizmaları boyutlandırmak için çeşitli hesap yöntemleri geliştirilerek standartlaştırılmıştır. Bu standartlardan bir tanesi olan DIN (Deutsches Institut für Normung), yayında tanıtılacak bilgisayar programlarında temel alınmıştır.

Bu standarda göre; düz ve helisel dişli çark mekanizmalarında diş dibi mukavemeti açısından modül (düz dçm’da alın modül, helisel dçm’da normal modül) değeri:

(1)

yan yüzey mukavemeti açısından:

(2)

denklemleri ile yaklaşık olarak hesaplanabilir.

Konik dişli çark mekanizmalarında ortalama çaptaki yaklaşık modül değeri için diş dibi mukavemeti açısından:

(3)

yan yüzey mukavemeti açısından:

(4)

denklemleri kullanılır.

Sonsuz vida dişli mekanizmalarında ise modül hesabı ise:

(5)

denklemiyle yapılabilir.

Bu bağıntılarda kullanılan sembollerin anlamları da şöyle özetlenebilir: m: Modül [mm], z: Diş sayısı, b: Diş genişliği [mm], Md : Dişliye etkiyen döndürme momenti [Nmm], u: Diş sayıları oranı (x = z1 / z2), b : Helis açısı [°], KA : İşletme faktörü, KFa , KHa : Alın ve yan yüzey yük dağılım faktörleri, YF : Diş form faktörü, Ye : Diş dibi hesabı için kavrama faktörü, sF lim, sH lim, sF em, sH em : Malzeme emniyet değerleri [N/mm2], Ze : Yan yüzey hesabı için kavrama faktörü, ZE : Elastisite faktörü , ZH : Bölge faktörü, Cem : Yükleme katsayısı, dm : Vida ortalama çapı [mm].

HAZIRLANAN BİLGİSAYAR PROGRAMI

Farklı platformlarda çalışan iki ayrı bilgisayar programı hazırlanmıştır. Programlar arasında veri aktarımı yoluyla ortak çalışma da yapılabilmektedir. Programların yapısı ve çalışması aşağıda tanıtılmaktadır:

Program 1.

Bu programda; düz, helisel, konik ve sonsuz vida dişli mekanizmalarının boyutlandırılması ve “Autocad 2000” programında dişlilerin 2 boyutlu olarak modellenmesi gerçekleştirilmektedir. Bu programın hazırlanmasında “Visual Basic” programı kullanılmıştır.

İlk adımda mekanizma türünün seçilmesi istenmektedir. Daha sonra seçilen mekanizma türüne göre değişen formlar sayesinde veri girişleri yapılıp, veri girişlerine göre oluşan hesap sonuçları anında görülebilmektedir. Kullanıcının verilerine bağlı olarak hesaplanan modül değerine yakın standart modül kullanıcı tarafından tablodan seçilir. Modül değerinin belirlenmesiyle modüle bağlı olan dişli çark boyutları hesaplanarak kullanıcıya sunulmaktadır. Son aşamada, Autocad programı ile eş çalışılarak, mekanizmayı oluşturan dişli çarkların ön ve yan görünüşlerinden oluşan 2 boyutlu modelleme resmi elde edilmektedir. Veri girişi ve sonuçların gösterimiyle ilgili programdan alınmış bazı örnek formlar ve Autocad programında yaptırılan bir örnek çizim Şekil 1’de verilmiştir.

Şekil 1. Program 1: Örnek Formlar ve Hesaplama Sonucunda Oluşturulan Örnek Çizim

Program 2.

Bu program ile hesap süreci en aza indirilerek parametrik tasarıma benzer bir çözüm amaçlanmıştır. Burada; tek ya da çift kademeli dişli çark mekanizmalarının en az sürede, en az hata ile boyutlandırılmasını sağlayan ilk adımın ardından ANSYS programında sonlu elemanlar analizi için kullanılabilecek 3 boyutlu diş modeli de elde edilmektedir. Diş modelinin elde edilmesinde Colbourne [6] tarafından önerilen geometrik ifadeler kullanılmıştır.

Program mantığını anlatan işlem akışı Şekil 2’de verilmiştir. Bu program, ilkinden farklı bir olarak “Microsoft Excelâ” uygulamasıdır. Excel’in formül yazma, makro yaratma ve “Visiual Basic” nesnelerini kullanılabilme özelliklerinden faydalanılarak hazırlanan programda işlemlerdeki hız ve hassasiyetinin yanı sıra görselliğiyle de kullanıcıya kolaylık sağlanmaktadır.

Şekil 2. Program-2’nin Algoritması [11]

Program, bazı örnekleri Şekil 3’te görülen çalışma sayfaları şeklinde hazırlanmış olup sayfalar arasında geçişler makrolara sahip butonlarla yapılmaktadır.

Şekil 3. Program 2’den Örnek Formlar [11]

Programda modül değerinin seçimiyle mekanizma boyutları hesaplanıp, sunulmasının yanı sıra model oluşturmak için gerekli diş profilini meydana getiren noktaların koordinatları da elde edilmektedir. Bu koordinatlar diğer çizim programlarında da kullanılabilir. Dişli profili aktif ve aktif olmayan iki kısımdan oluşmaktadır (Şekil 4). Aktif olan kısım evolvent eğrisi, diş dibi kısmı (trochoid) takım özelliklerine bağlı olarak elde edilen bir eğridir. Bu çalışmada elde edilen koordinatlar kremayer ve azdırma takımı ile elde edilen diş profiline aittir (Şekil 5). Takım başı kavis yarıçapı (RT) 0,3.m olarak alınmıştır.

Şekil 4. Diş Profili

(mn: Normal modül, a: Kavrama açısı, b: Helis açısı, h0t: Katsayı; ~1,2 TH+TP: taksimat-burada TH=TP, z: Diş kavisinin merkezi, L, B: Takım referans eksenine mesafeler, indis n: Normal düzlem, indis t: Alın düzlem)

Şekil 5. Helisel Dişlilerde Takım Geometrisi ve Takımın Boyutlandırılması [11]

Nokta koordinatlarının elde edilmesinden sonra çalışma sayfasındaki bir link ile Borland Pascal programında dosya yazdırmak için bir ekran açılmaktadır. Koordinatlar girildiğinde seçime bağlı olarak ANSYS programında tek diş ya da tüm diş modelini otomatik olarak elde edilmesini sağlayacak .txt uzantılı bir Batch dosyası oluşturulmaktadır. Bu dosya ANSYS programı açılarak okutulduğunda diş modeli otomatik elde edilmektedir. Bu da model hazırlamak için harcanacak süreyi en aza indirmektedir. Model oluşturma aşamaları Şekil 6’da görülmektedir.

Programda boyutlandırmanın ardından yapılacak analize yardımcı olmak amacıyla kuvvet hesabı, özellikle de temas çizgisinin eksene paralel olmadığı helisel diş için karmaşık olan tek dişe düşen kuvvet hesabı yapılmaktadır.

Her iki programın tam olarak tüm fonksiyonlarıyla çalıştırılabilmesi için kullanılacak bilgisayarda Microsoft ExcelÒ, Borland Pascal, Autocad 2000 ve ANSYS programlarının kurulu olması gerekmektedir.

SONUÇ

[9] nolu yayında tanıtılmış olan bilgisayar programının gelişmiş versiyonu olan, bu yayında tanıtılmaya çalışılan her iki program da dişli çark tasarımındaki hesap aşamasını kolaylaştırıp, işlem süresini kısaltmaktadır. Ayrıca 2 ve 3 boyutlu modelleme için harcanacak süreyi en aza indirmektedir. Bu sayede farklı parametrelerle farklı çözümlere daha kolay ve kısa sürede ulaşılmaktadır.

Sanayide kullanılan dişli çarkların hızlı ve güvenli şekilde tasarımı için uygun olan bu programlar gelişmeye açık olarak tasarlanmıştır. Her iki programa da www20.uludag.edu.tr/~makelbd adresinden ulaşılabilir.

Gelecekte; tasarımcılardan gelecek eleştiri ve isteklere bağlı olarak programlar sürekli güncellenecek ve databank içerisinde yer alan data ve informasyonlar arttırılacaktır. Gelişimde öncelikle; malzeme bilgileri, gürültüsü az tasarım, plastik dişli çarklar ve özel dişli çark mekanizmalarının programa eklenmesi düşünülmektedir.

tıkla yınız