Bilezikli Asenkron Motora Yol Verilmesi
1. GİRİŞ
Bilezikli asenkron motor, sincap kafesli asenkron motordan farklı olarak, rotor sargıları dışarı
çıkarılmış ve kömür fırçaları yardımıyla elektriksel bağlantı yapılabilen motorlardır. Stator ise
sincap kafesli asenkron motor ile aynıdır.
Sanayide 5 – 15000 HP arasında güçlerde, 220 ila 13800 V gerilim seviyelerinde
üretilmektedir.
Rotor devresine bağlanan dirençler ile motorun hız/akım ve hız/moment eğrileri
değiştirilmektedir.Bilezikli motorlar genelde yüksek ataletli ya da yüksek kalkış momenti gerektiren yüklerde
kullanılmaktadır. Doğru bir direnç seçimi ile, motor düşük bir akımda en yüksek momenti
elde edebilmekte ve yükü yumuşak ve kolayca kaldırabilmektedir.
Bilezikli motorun diğer bir kullanım amacı da hız kontrolü yapabilmektir.
2. Bilezikli Asenkron Motorun Avantajları
• Kilitli rotor akımı, dirençler sayesinde ciddi şekilde azalır. Buna rağmen kilitli rotor
momenti sincap-kafesli asenkron motorunki kadar olur.
• Direnç ayarlaması ile hız ayarı yapılabilir.
• Uzun bir kalkış süresi ile yüksek ataletli yükler kaldırılabilir.3. Hız Kontrolü
Motor nominal hızına ulaştıktan sonra, senkron hızın %50’sine kadar direnç değeri
değiştirilerek hız kontrolü yapılabilir. Fakat bu şekilde hız ayarı, verimi büyük oranda
düşürür.
4. Kullanıldığı Alanlar
• Değirmen
• Vinç
• Asansör
• Fan, Vantilatör
• Pompa
• Mikser
• Konveyör
• Kırıcı
• Haddeleme
5. Yol Verme
Direnç ile yol vermede iki tip yol verici bulunmaktadır. Bunlardan biri kademeli direnç ile yol
verme, diğeri ise kademesiz olarak yol vermedir.
5.1 Kademeli Yol Verme:
Rotor bileziklerine bağlanan dirençler, kademe sayısına göre (2,3,4.. kademeli) kontaktör ve
zaman röleleri ile devreden çıkartılır. Motor nominal hızına ulaşıp yol aldıktan sonra da tüm
dirençler devreden çıkarılarak rotor kısa devre edilir. Dirençler, hava soğutmalı metal, yağlı
tip, ya da su içinde elektrot biçiminde olusur.Kademeli yol vermede sulu yol vericiler de kullanılmaktadır. Diğer yol verme tiplerine göre
daha güvenilir ve bakımı kolaydır. Yukarıdaki devre şemasındaki dirençler su içerisinde
elektrotlar ile yapılmasıyla meydana gelen bu sistemin hız-moment karakteristiği aşağıdakiolusur.ARL Tipi Kademeli Sulu Yol Verici
ARL tipi yol vericileri sulu direnç ile donatılmıştır. Akım su direncinden aktıkça, elektrolit
ısınır ve direnç otomatik olarak düşmeye başlar. Motor ve yük karakteristiğine göre, bilezikli
asenkron motora yok vermek için iki ya da üç kademe yeterlidir. Motor yol adıktan sonra,
kısa devre kontaktörü ile rotordaki bilezikler kısa devre edilir.
CRN tipi yol vericileri ise iki adet paralel direnç ile donatılmışlardır. Birinci direnç kalkış
momentini sağlayacak ve kalkış enerjisinin büyük bir bölümünü (yaklaşık %80’ini)
sönümleyecek şekilde tasarlanmıştır.
İkinci adımda, yaklaşık motor %60-80 hızına yaklaştığında, diğer kademesiz değişken direnç
devreye girer. Aynı zamanda üst tankta su pompası çalışır ve direncin değerini sıfıra düşürür.
Motor yol adıktan sonra, kısa devre kontaktörü ile rotordaki bilezikler kısa devre edilir.
5.2 Kademesiz Yol Verme:
Sulu yol vericilerde uygulanan bu sistemde dirençler elektrot ve iletkenliği soda ile sağlanmış
sudan oluşmaktadır. Elektrotlar bir motor yardımı ile hareket ettirilmektedir.AK-EP Tipi Kademesiz Sulu Yol Verici
AK-EP Sulu Yol Vericileri ile sürekli ve kesintisiz direnç değişimi yapılarak, büyük güçlü
bilezikli asenkron motorlara kolayca yol verilebilir.
AK-EP Sulu Yol Vericisi aşağıdaki bileşenlerden oluşur:
- Elektrolit çözeltisini barındıran bir su tankı
- Elektrotların hareketini sağlayan mekanizma
- Kısa devre kontaktörü için orta gerilim panosu
- Kumandayı sağlayan alçak gerilim panosu6. Yağlı ve Sulu Yol Vericilerin Karşılaştırılması
6.1 Yağlı Yol Vericiler
• YANICIDIR
Dirençlerin içinde bulunan yağ, eğer bir kısa devre olursa alev alır ve yanar.
• MOTOR ADAPTASYONU YOK
Eğer motorun karakteristiği değişirse, yağ içindeki direnci değiştirmek çok zordur.
Direnç değişimi için üretici firmaya başvurulması gerekir.
• KUMANDA KULLANIŞLI DEĞİL
Yol verici kumandası komplike ve onarılması pahalıdır.
• HASSAS
Direnç kademesi değiştirilirken her hangi bir mekanik problemde kademe değiştirici
direnç bozulabilir ya da kırılabilir. Onarımı pahalıdır ve gecikmelere yol açar.
• SINIRLI ARD ARDA ÇALIŞTIRMA
Kullanılan tankın hacmi sınırlıdır. Bu yüzden yol vermelerde çok ısındığından ard arda
çalıştırma sıkça yapılamaz.
6.2 Sulu Yol Vericiler
• YANICI DEĞİLDİR
Dirençler Sodyum Karbonat çözeltili içme suyunun içindedir. Hiç bir şekilde yanmaz.
• MOTOR ADAPTASYONU YAPILABİLİR
Eğer motorun karakteristiği değişirse, su miktarı ya da su içindeki sodyum karbonat
miktarı değiştirilerek adaptasyon yapılır.
• BASİT KUMANDA
Sadece bir ya da iki kontaktör ve zaman rölesi kullanarak kontrol sağlanır.
• SAĞLAM
Kumandada ya da kademe değiştirmede yaşanan her hangi bir problemde ısı artar ve
en kötü oluşabilecek zarar suyun kaynamasıdır. Bu durumda sadece kontaktörler
değiştirilebilir.
• DAHA ÇOK ARD ARDA ÇALIŞTIRMA
Su dolu tankın hacmi diğer yağlı tiplere göre daha büyüktür. Bu durumda motora daha
fazla ard arda yol verilebilir.
7. Yüksek Ataletli Yükler
Bilezikli asenkron motorlar, mükemmel kalkış verimleri ve yükün ataletine karşı dayanabilen
özelliği ile yaygın oalrak yüksek ataletli yükler için kullanılmaktadır.
Motor kalkışa geçtiği zaman, tüm kinetik enerji rotor dirençleri üzerinde harcanır. Normal tip
sincap kafesli asenkron motorlarda yüksek ataletli yükleri kaldırmak mümkün olmayabilir.
Çünkü bu tip motorlarda tüm kinetik enerji rotor üzerinde harcanır ve bu da sargıların aşırı
ısınmasına yol açar.
Sincap kafesli asenkron motorda, yüksek ataletli bir yükü kaldırmak için 60 saniyede %500
kalkış akımı gerekirken, bilezikli asenkron motorda sadece 20 saniyede %200’lük bir kalkış akımı yeterlidir.